Trình bày tham luận tại Hội thảo “Chuyển đổi số – xanh: Động lực phát triển doanh nghiệp trong kỷ nguyên mới”, TS. Nguyễn Tiến Định, Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn nhận định, nông nghiệp Việt Nam đang đứng trước những áp lực chuyển đổi ngày càng sâu sắc dưới tác động của biến đổi khí hậu, các cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” (Net Zero) và những tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế.
Cạnh tranh nông sản hiện nay không chỉ dựa vào giá thành hay chất lượng mà còn phụ thuộc vào mức độ minh bạch chuỗi cung ứng, trách nhiệm môi trường và khả năng truy xuất nguồn gốc. Điều này buộc ngành nông nghiệp phải chuyển từ mô hình sản xuất nhỏ lẻ sang tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị và hệ sinh thái số.
Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số được xác định là công cụ giúp tối ưu sản xuất, tiết kiệm tài nguyên, giảm chi phí và giảm phát thải. Tuy nhiên, chuyển đổi số chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được triển khai đồng thời với mục tiêu phát triển xanh.
Trong phần trình bày của mình, ông Định cũng nhấn mạnh, hệ thống chủ trương, chính sách và các chương trình hỗ trợ của Nhà nước đang tạo nền tảng quan trọng thúc đẩy khu vực kinh tế tập thể và doanh nghiệp nông nghiệp tham gia quá trình chuyển đổi số gắn với phát triển xanh. Nhiều nghị quyết quan trọng của Trung ương như Nghị quyết số 20-NQ/TW, Nghị quyết số 19-NQ/TW và Nghị quyết số 106/NQ-CP, cùng với Luật Hợp tác xã năm 2023, đã xác lập định hướng phát triển mới cho kinh tế tập thể, hợp tác xã trong giai đoạn hiện nay. Song song với đó, các chương trình phát triển vùng nguyên liệu, liên kết chuỗi giá trị và thúc đẩy chuyển đổi xanh – chuyển đổi số đang từng bước được triển khai, tạo hành lang chính sách và nguồn lực hỗ trợ quá trình chuyển đổi của ngành nông nghiệp.
Trong quá trình thúc đẩy chuyển đổi xanh và chuyển đổi số ngành nông nghiệp, sự phối hợp chặt chẽ giữa hợp tác xã và doanh nghiệp như hai chủ thể trung tâm của tổ chức sản xuất hiện đại đóng vai trò quan trọng. Theo đó, hợp tác xã giữ vai trò tổ chức sản xuất nông nghiệp xanh ở cấp cơ sở, thực hiện nhiệm vụ tập hợp các hộ sản xuất nhỏ lẻ thành một khối liên kết thống nhất, qua đó hình thành quy mô sản xuất đủ lớn để áp dụng đồng bộ các tiêu chuẩn kỹ thuật và môi trường. Hợp tác xã đồng thời là đơn vị thống nhất quy trình sản xuất, quản lý mã số vùng trồng, vùng nuôi, tổ chức ký kết và giám sát thực hiện hợp đồng, cũng như điều phối việc chia sẻ lợi ích và rủi ro giữa các thành viên trong chuỗi giá trị.
Trong khi đó, doanh nghiệp đóng vai trò dẫn dắt thị trường thông qua chuyển giao công nghệ, hỗ trợ đổi mới phương thức sản xuất và mở rộng liên kết tiêu thụ sản phẩm. Sự tham gia của doanh nghiệp giúp nâng cao năng lực cạnh tranh, thúc đẩy ứng dụng khoa học công nghệ và tạo đầu ra ổn định cho sản phẩm nông nghiệp.
Ông Định cũng nhấn mạnh rằng chuyển đổi số khó có thể triển khai hiệu quả nếu chỉ thực hiện ở cấp độ từng hộ sản xuất riêng lẻ. Việc số hóa cần được tổ chức ở cấp hợp tác xã nhằm tạo nền tảng chuẩn hóa dữ liệu sản xuất, giúp giảm chi phí đầu tư công nghệ thông qua cơ chế dùng chung, đồng thời tăng khả năng kết nối với doanh nghiệp, ngân hàng và các cơ quan quản lý nhà nước. Khi dữ liệu được đồng bộ và quản trị tập trung, hợp tác xã sẽ nâng cao năng lực tham gia thị trường trong nước và quốc tế, đáp ứng tốt hơn các yêu cầu về minh bạch thông tin và truy xuất nguồn gốc.
Mặc dù giữ vai trò quan trọng, quá trình chuyển đổi số – xanh trong khu vực nông nghiệp vẫn còn nhiều hạn chế. Số liệu tại hội thảo cho thấy cả nước hiện có khoảng 23.139 hợp tác xã nông nghiệp nhưng chỉ khoảng 12% ứng dụng quản trị số, dưới 8% tham gia thương mại điện tử và khoảng 3.000 hợp tác xã có cán bộ chuyên trách về chuyển đổi số.
Lý giải cho thực trạng trên, trong tham luận, ông Nguyễn Tiến Định đã chỉ ra nhiều vấn đề lớn đang cản trở tiến trình chuyển đổi số và chuyển đổi xanh của ngành nông nghiệp. Trước hết, dữ liệu ngành vẫn còn phân tán, thiếu sự kết nối và chưa hình thành được nền tảng dùng chung phục vụ quản lý và điều hành chuỗi giá trị. Nguồn nhân lực số tại khu vực nông thôn còn thiếu cả về số lượng lẫn kỹ năng chuyên môn, trong khi cơ chế chia sẻ lợi ích và rủi ro giữa các chủ thể tham gia chuỗi giá trị chưa rõ ràng, làm giảm động lực liên kết lâu dài. Đồng thời, hệ sinh thái công nghệ phục vụ nông nghiệp vẫn chưa phát triển đồng bộ, khiến việc ứng dụng các giải pháp số còn rời rạc và thiếu tính bền vững.
Theo ông Nguyễn Tiến Định, việc thiếu dữ liệu đồng nghĩa với hạn chế năng lực điều hành và quản trị chuỗi giá trị nông sản, trong khi nền tảng số hiện đã trở thành điều kiện bắt buộc để nông sản đáp ứng yêu cầu minh bạch, truy xuất nguồn gốc và hội nhập thị trường quốc tế. Điều này đặt ra yêu cầu phải xây dựng một hệ sinh thái chuyển đổi số – xanh toàn diện, có tính liên thông và vận hành đồng bộ trên phạm vi toàn ngành.
Trên cơ sở phân tích những khó khăn và điểm nghẽn, tham luận đề xuất các nhóm giải pháp trọng tâm nhằm thúc đẩy chuyển đổi số gắn với chuyển đổi xanh trong nông nghiệp theo hướng đồng bộ và bền vững. Trước hết là xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu ngành theo hướng tập trung, liên thông và hình thành nền tảng số dùng chung phục vụ quản lý, điều hành chuỗi giá trị. Việc chuẩn hóa và kết nối dữ liệu được xem là nền tảng nâng cao hiệu quả quản trị, hỗ trợ truy xuất nguồn gốc và đáp ứng yêu cầu minh bạch của thị trường quốc tế.
Cùng với đó là phát triển nguồn nhân lực số từ cơ sở, đặc biệt là đội ngũ cán bộ hợp tác xã, thông qua các chương trình đào tạo gắn với quản trị số và chuyển đổi xanh trong sản xuất nông nghiệp. Việc xây dựng mạng lưới “Thanh niên chuyển đổi số nông thôn” và tổ chức đào tạo sát với thực tiễn sản xuất được kỳ vọng sẽ lan tỏa kỹ năng số đến cộng đồng nông thôn. Đồng thời, cơ chế liên kết chuỗi giá trị cần được hoàn thiện theo hướng minh bạch, bảo đảm hài hòa lợi ích và chia sẻ rủi ro giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp nhằm tạo động lực hợp tác lâu dài.
Tham luận cũng nhấn mạnh yêu cầu phát triển hệ sinh thái công nghệ nông nghiệp thông qua tăng cường hợp tác công- tư, khuyến khích doanh nghiệp công nghệ cung cấp các giải pháp phù hợp với đặc thù sản xuất. Cùng với đó là thúc đẩy số hóa làng nghề và đa dạng hóa không gian kinh tế nông thôn thông qua xây dựng cơ sở dữ liệu, mã hóa sản phẩm, ứng dụng công nghệ trong chế biến, bảo quản và gắn với chương trình OCOP, du lịch nông thôn và thương mại điện tử nhằm nâng cao giá trị gia tăng.
Để tạo động lực cho quá trình chuyển đổi, cần đổi mới cơ chế tài chính theo hướng ưu tiên nguồn lực từ các chương trình mục tiêu quốc gia, đồng thời áp dụng cơ chế đặt hàng dịch vụ số và hỗ trợ đầu tư công nghệ. Bên cạnh đó, phát triển thị trường dịch vụ công nghệ nông nghiệp và hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo sẽ giúp hợp tác xã và doanh nghiệp tiếp cận công nghệ thuận lợi hơn, qua đó thúc đẩy phát triển nền nông nghiệp hiện đại, xanh và bền vững.
